Rozdział V: Trzy warstwy Rewolucji: w tendencjach, ideach i faktach

1. Rewolucja w tendencjach

Jak zauważyliśmy, ta Rewolucja jest procesem złożonym z etapów i ma swoje ostateczne źródło w pewnych nieuporządkowanych tendencjach, ⁹ które stanowią jej duszę i najgłębszą siłę napędową. ¹⁰

9. Określenie „tendencja” jest używane przez autora w sensie psychologicznym i duchowym, a nie socjologicznym czy politycznym. Takie rozumienie tego pojęcia dobrze oddaje definicja z „Małego Słownika Języka Polskiego”(PWN, Warszawa 1994): „Tendencja – usiłowanie osiągnięcia czegoś, dążenie zmierzające w określonym kierunku; zamiar, dążność; skłonność, upodobanie do czegoś; dyspozycja.” [Tłum.].

10. Zob. Część I, rozdz. 3.5; także rozdz.7.3.

Zgodnie z tym, możemy również wyróżnić w Rewolucji trzy warstwy, które, chronologicznie rzecz biorąc, zachodzą na siebie do pewnego stopnia.

Pierwsza i najgłębsza warstwa polega na kryzysie w tendencjach. Te nieuporządkowane tendencje z samej swej natury walczą o to, aby się urzeczywistnić. Nie dostosowując się już dłużej do całego porządku, który jest im przeciwny, zaczynają one od modyfikowania mentalności, sposobów bycia, artystycznych środków wyrazu i zwyczajów, nie dotykając bezpośrednio — przynajmniej zazwyczaj — idei.

2. Rewolucja w ideach

Kryzys przechodzi z tych głębokich warstw na teren ideologiczny. Doprawdy — jak Paul Bourget unaocznia nam w swoim słynnym dziele Le Demon du Midi — „musimy żyć tak, jak myślimy, pod groźbą, że prędzej czy później skończymy, myśląc tak, jak żyliśmy.” ¹¹ Inspirowane nieuporządkowaniem tych głębokich tendencji wybuchają nowe doktryny. Na początku szukają one czasami jakiegoś modus vivendi z dawnymi doktrynami i są wyrażane w taki sposób, aby utrzymać pozór harmonii z nimi, który zazwyczaj wkrótce przekształca się w otwartą wojnę.

11. Paul Bourget, Le Demon du Midi, Paryż: Librairie Plon, 1914, tom 2, s.375.

3. Rewolucja w faktach

Z kolei ta transformacja idei rozszerza się na teren faktów. Tutaj za pomocą krwawych lub bezkrwawych środków są przekształcane instytucje, prawa i obyczaje zarówno w dziedzinie religijnej, jak i w społeczności doczesnej. Jest to trzeci kryzys, już całkowicie w sferze faktów.

4. Uwagi

A. Warstwy Rewolucji nie są identyczne z jej etapami chronologicznymi

Warstwy te są w pewien sposób uszeregowane. Jednak uważna analiza pokazuje, że działania Rewolucji wewnątrz nich są tak splecione w czasie, iż te odmienne warstwy nie mogą być postrzegane jako ciąg różnych jednostek chronologicznych.

B. Zróżnicowanie trzech warstw Rewolucji

Te trzy warstwy nie zawsze wyraźnie odróżniają się od siebie. Stopień zróżnicowania zmienia się zależnie od konkretnego przypadku.

C. Proces rewolucyjny nie jest niepowstrzymywalny

Przechodzenie ludzi przez te rozmaite warstwy nie jest niepowstrzymywalne. Zrobienie pierwszego kroku nie koniecznie implikuje zrobienia ostatniego i zejścia do następnej warstwy. Przeciwnie, wolna wola człowieka wspomagana łaską może przezwyciężyć jakikolwiek kryzys, tak jak może powstrzymać i przezwyciężyć samą Rewolucję.

Opisując te aspekty Rewolucji, działamy jak lekarz, który opisuje cały rozwój choroby aż do śmierci, nie twierdząc, że ta choroba jest nieuleczalna.